TOM XXI - PRAWO KARNE PROCESOWE

WPROWADZENIE

Prawo, czy inaczej przyjęty w danym społeczeństwie system norm i dyrektyw pożądanych i oczekiwanych zachowań, jest jednym z najważniejszych fundamentów organizacji życia publicznego i naszego codziennego funkcjonowania. Prawo reguluje postępowanie w wielu sferach oraz statuuje nasze prawa oraz obowiązki. Z prawem stykają się wszyscy, niekiedy nawet nieświadomie, podejmując pewne czynności, których granice są unormowane stosownymi w tym względzie przepisami. Mnogość aktów prawnych i instytucji prawniczych, a także złożony system organów administracyjnych odpowiedzialnych za realizację zadań związanych ze stosowaniem prawa sprawiają, że szybkie dotarcie do informacji na interesujący nas temat, mającej ukierunkować nas w przedmiocie wykonywania przyznanych nam uprawnień i obowiązków, może sprawiać trudności. Znajomość prawa bowiem, wbrew powszechnemu przekonaniu, nie powinna charakteryzować wyłącznie przedstawicieli środowisk prawniczych, ale musi być dostępna dla wszystkich, których prawo to dotyczy. Z drugiej strony sytuacja ta wymusza na środowisku prawniczym udostępnienie wiedzy na temat norm prawnych w możliwie przystępnej formie. Wnioski te dotyczą przede wszystkim tzw. prawa publicznego, w którym szczególną rolę pełni procedura karna – z perspektywy akademickiej – wpisana w szeroką dziedzinę nauk penalnych.
Niniejszy tom Wielkiej Encyklopedii Prawa jest pierwszym w krajowej bibliografii dziełem tego typu w całości poświęcony procedurze karnej z elementami kryminalistyki i psychologii kryminalistycznej. Jak wiadomo, stosowanie Kodeksu postępowania karnego bez swoistej instrukcji jak prawidłowo wykonywać uregulowane w nim czynności procesowe nie jest możliwe, gdyż potrzebna jest do tego również wiedza kryminalistyczna. Stąd też w tomie tym nie mogło zabraknąć haseł z dziedziny kryminalistyki.
Jeżeli chodzi o część karnoprocesową wypada, choć pokrótce przypomnieć źródła i losy regulacji prawnych w tym zakresie. Źródłem postępowania sądowego do XIV wieku był bowiem zwyczaj. Pierwsze przepisy prawne dotyczące tego postępowania i to fragmentaryczne uwzględniały dopiero Statuty Kazimierza Wielkiego. W 1506 r. wydano „Zbiór praw procesowych” (autorstwa Łaskiego), dotyczący tylko niektórych zagadnień ujętych w 33 artykuły. Konstytucja z 1511 r. zapowiedziała skodyfikowanie tego prawa. Podjęła się tego w 1523 r. komisja sejmu bydgoskiego, która opracowała mającą 111 artykułów „Ustawę o postępku sądowym” (tzw. formula processus). Sejm uchwalił ją jako prawo początkowo tylko dla obszaru Małopolski. Kolejne próby kodyfikacji w latach 1613, 1642 i 1780 nie powiodły się. Taki sam los spotkał projekt Kodeksu Stanisława Augusta, zapowiadanego w Konstytucji 3 Maja. Fiaskiem zakończyły się też próby reform procesu karnego podjęte w Księstwie Warszawskim (przez F. Łubieńskiego), Królestwie Polskim (1817 i 1820 r. przez X. Potockiego). Ostatnim projektem polskiego procesu karnego przed uzyskaniem niepodległości był projekt W. Holewińskiego, który odrzucono w 1866 r. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. obowiązywały w zakresie procesu karnego kodeksy zaborcze (rosyjski z 1864, niemiecki z 1877 oraz austriacki z 1873 r.). Unifikacji procesu karnego dokonano wydając w dniu 19 marca 1928 r. własny kodeks postępowania karnego. Kodeks ten, choć nie był twórczo oryginalny przyjął wzorem kodeksów zaborczych i kodyfikacji francuskiej z 1808 r. mieszaną formę procesu z nieformalnym dochodzeniem, śledztwem sądowym, jawną i kontradyktoryjną rozprawą oraz apelacyjno – kasacyjnym systemem odwoławczym. Wskutek głosów krytycznych – kodeks ten znowelizowano w 1932 r. (dwukrotnie) i 1938 r. Po II Wojnie Światowej utrzymano w mocy k.p.k. z 1928 r., w wersji z 1938 r., ale już w latach 1944-1948 wydano szereg aktów prawnych, które dążyły do likwidacji przedwojennego kodeksu postępowania karnego. Ostatecznie w latach 1949-1950 zakończono przebudowę systemu karnoprocesowego, ale przyjęte nowe rozwiązania przyczyniły się do łamania prawa, do wypaczeń w praktyce śledczej i wymiarze sprawiedliwości. Sytuacji tej nie naprawiła nowela z 1955 r., stąd też od 1956 r. działała Komisja Kodyfikacyjna, która miała dokonać gruntownych zmian w tym systemie. Efektem jej prac były opublikowane projekty k.p.k. w latach 1958, 1959, 1961, 1963, 1967 i ostatni z 1968 r., który po pewnych korektach został uchwalony 19 kwietnia 1969 r. jako nowy k.p.k. Również jednak i ten kodeks miał liczne mankamenty i był krytykowany od początku jego obowiązywania. Między innymi nie zadawalały przewidziane środki chroniące prawa i interesy podejrzanych, rozwiązania dotyczące działalności obrońców w postępowaniu przygotowawczym, czy ograniczenie możliwości ingerencji sądu w postępowanie przygotowawcze. Pierwsze projekty zmian zgłaszano już w 1973 r. Jednak dopiero wydarzenia społeczno – polityczne w 1980 r. rozpoczęły gruntowną reformę procesu karnego. W 1981 r. opublikowano dwa projekty – ministerialny i tzw. społeczny, których rozwiązania dążyły do umocnienia praworządności postępowania karnego i jego demokratyzacji. Wprowadzony w dniu 13 grudnia 1981 r. stan wojenny wstrzymał te prace, co więcej w 1985 r. uchwalono tzw. ustawę epizodyczną (o szczególnej odpowiedzialności karnej, która przyjęła kierunek odmienny niż w projektach zapoczątkowanych w 1981 r.). Po wygaśnięciu stanu wojennego, rozwiązania dotyczące głównie postępowań szczególnych przeniesiono w 1988 r. do k.p.k. mimo, że wcześniej, bowiem od 1987 r. zaczęła działać Komisja ds. Reformy Prawa Karnego i Procesowego. Końcowym efektem jej prac (po stopniowych zmianach w k.p.k. wprowadzonych ustawami z 29.05.1898 r., 17.07.1990 r., 29.06.1995 r. i 06.07.1995 r.) był uchwalony 6.06.1997 r. przez Sejm nowy k.p.k. System prawa karnego procesowego ulega licznym nowelizacjom. Stąd i k.p.k. z 1997 r. był już wielokrotnie nowelizowany, a w efekcie noweli z 2015 r. doszło do istotnych zmian w modelu procesu karnego. Zaczęły one funkcjonować od 1 lipca 2015 r. i wprowadzały kontradyktoryjny model postępowania karnego. Jednak kolejna nowelizacja z 11.03.2016 r. przywróciła model procesu karnego sprzed 2015 r., czyli model kontradyktoryjno-inkwizycyjny.
Cechą wszystkich systemów karnoprocesowych było zawsze uszeregowanie następujących po sobie w toku postępowań – czynności procesowych, mających zapewniać realizację określonych przez ustawodawcę celów. Jednak o tym w jaki sposób należało wykonywać te czynności kodeksy nie wspominały. Rolę tę przejęły tzw. nauki pomocnicze, w tym głównie kryminalistyka (zwana początkowo nauką o śledzeniu przestępstw), która zajęła się sposobami realizacji ogólnych celów postępowania karnego przez nauczanie jak uzyskiwać materiał dowodowy, jak go zabezpieczać i przedstawiać w sposób przewidziany przez prawo. Dzisiejsza kryminalistyka twórczo adaptuje najnowsze osiągnięcia innych nauk i ma własne podstawy teoretyczne. Jest ona wykorzystywana szerzej np. w procesie cywilnym, postępowaniu administracyjnym, w archeologii, historii, numizmatyce itp. Powszechnie uznaje się ją za najbardziej dynamicznie rozwijającą się dyscyplinę prawniczą.

Niniejszy tom uwzględnia stan prawny na listopad 2019.
Prof. zw. dr hab. Piotr Hofmański
Prof. zw. dr hab. Piotr Kruszyński
Prof. zw. dr hab. Bogusław Sygit

Strony w kategorii „TOM XXI - PRAWO KARNE PROCESOWE”

Poniżej wyświetlono 95 spośród wszystkich 95 stron tej kategorii.