TOM XVIII - PRAWO CYWILNE

Niniejszy tom Wielkiej Encyklopedii Prawa zawiera hasła z zakresu prawa cywilnego. W opartym na strukturze gałęziowej systemie prawnym, który obowiązuje w RP, prawo cywilne zajmuje szczególne miejsce, jako jedna z podstawowych gałęzi tego systemu. Normy prawa cywilnego regulują stosunki prywatnoprawne, tzn. stosunki prawne między autonomicznymi podmiotami. Oznacza to, że w relacji między podmiotami stosunku cywilnoprawnego nie występuje element władczego podporządkowania. Uwaga ta prowadzi do wniosku, że instytucje prawa cywilnego mogą rozwijać się wówczas, gdy ustrój społeczno-polityczny państwa pozwala funkcjonować autonomicznym podmiotom, zapewniając ochronę ich interesów.

Nazwa „prawo cywilne” wywodzi się z prawa rzymskiego. Jej łacińskim odpowiednikiem jest wyrażenie ius civile, rozumiane jako prawo obowiązujące obywateli danego państwa. Pojęciu temu prawnicy rzymscy przeciwstawiali ius gentium, czyli prawo, którego obowiązywanie nie ograniczało się jedynie do obywateli rzymskich, lecz odnosiło się do wszystkich mieszkańców Imperium Rzymskiego.

Odwołanie do prawa rzymskiego uzasadnione jest tym, że miało ono ogromny wpływ na kształtowanie się systemu prawa cywilnego krajów zachodnioeuropejskich, które, utrzymując rzymską tradycję, pozostawiły nazwę „prawo cywilne” jako określenie norm regulujących funkcjonowanie autonomicznych podmiotów: osób fizycznych oraz jednostek organizacyjnych posiadających zdolność prawną (w tym osób prawnych). Wprawdzie Polska nie znajdowała się pod bezpośrednim wpływem prawa rzymskiego, niemniej w okresie jej rozbiorów, od schyłku XVIII do początku XX w., na ziemiach polskich stosowane były kodyfikacje cywilne państw zaborczych mające rzymskie korzenie.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości (1918 r.) efektem podjętych prac nad ujednoliceniem polskiego prawa cywilnego było uchwalenie Kodeksu zobowiązań z 1933 r., Kodeksu handlowego z 1934 r., a także prawa wekslowego z 1936 r. i prawa czekowego z tego samego roku. Dopiero po II wojnie światowej intensywne prace nad unifikacją prawa cywilnego przyniosły oczekiwany skutek. Kodeks cywilny oraz przepisy wprowadzające ten Kodeks uchwalono 23.04.1964 r., natomiast wcześniej, 25.02.1964 r., Sejm uchwalił Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz przepisy wprowadzające ten Kodeks. Wymienione ustawy weszły w życie 1.01.1965 r. Struktura Kodeksu cywilnego obejmuje cztery księgi: I. Część ogólną, II. Własność i inne prawa rzeczowe, III. Zobowiązania, IV. Spadki. W trosce o zapewnienie Kodeksowi cywilnemu względnej stabilności, ustawodawca zadecydował o pozostawieniu poza kodeksem obszernych regulacji zawierających normy prawa cywilnego. Jednak tę stabilność gwarantował Kodeksowi cywilnemu przede wszystkim panujący w Polsce ustrój społeczno-polityczny. Opierał się on na idei państwa socjalistycznego, którego konstytucyjnym zadaniem było umacnianie własności społecznej, stanowiącej podstawę siły gospodarczej kraju. Działalność gospodarcza podmiotów sfery prywatnej była ściśle reglamentowana, a o wspomnianej sile gospodarczej Polski decydowały przedsiębiorstwa państwowe. Ich status prawny wyrażała – z jednej strony, zasada specjalnej zdolności prawnej państwowych osób prawnych, z drugiej zaś, zasada jedności własności państwowej. W tych warunkach wykorzystanie Kodeksu cywilnego, jako podstawowego regulatora stosunków wymiany dóbr i usług między autonomicznymi względem siebie jednostkami realizującymi własne interesy, było bardzo ograniczone.

Przemiany ustrojowe, jakie zaczęły dokonywać się w Polsce od 1989 r., sprawiły, że niektóre instytucje Kodeksu cywilnego, właściwe dla modelu realnego socjalizmu, okazały się nieprzystające do nowego ustroju gospodarczego, opartego na gospodarce rynkowej, wolności działalności gospodarczej oraz prywatnej własności. Pierwsza, zasadnicza nowelizacja Kodeksu cywilnego, dokonana ustawą z 28.07.1990 r., zniosła m.in.: zasadę specjalnej zdolności prawnej państwowych osób prawnych, szczególną ochronę własności państwowej, uprzywilejowanie jednostek gospodarki uspołecznionej, a także szczególny tryb zawierania umów między jednostkami gospodarki uspołecznionej, uwzględniający wpływ decyzji planowych na stosunki zobowiązaniowe między tymi jednostkami. W odniesieniu do tej ostatniej kwestii ważnym punktem przeprowadzonej modyfikacji Kodeksu cywilnego było jasne wyartykułowanie przez ustawodawcę przysługującej podmiotom kompetencji do kształtowania wiążących je umownych stosunków prawnych, czyli zasady swobody umów. Druga, obszerna nowelizacja Kodeksu cywilnego została przeprowadzona ustawą z 14.07.2003 r. Głównym jej założeniem było przystosowanie przepisów polskiego prawa cywilnego do regulacji UE. Warto przy tym dodać, że w 2000 r. został uchwalony Kodeks spółek handlowych, którego zakres regulacji ograniczał się jedynie do sfery podmiotowej. Unormował on zasady tworzenia, organizacji, funkcjonowania, reorganizacji i likwidacji spółek handlowych. Jednocześnie ustawodawca, zarówno w Kodeksie cywilnym, jak i w Kodeksie spółek handlowych, wyraził zasadę jedności prawa cywilnego. Biorąc zatem pod uwagę fakt, iż obszerna sfera zagadnień należących do profesjonalnego obrotu prawnego nie znalazła się w Kodeksie spółek handlowych, zaistniała potrzeba uregulowania ich w Kodeksie cywilnym albo w innych ustawach zwykłych.

W efekcie nowelizacji przeprowadzonej w 2003 r. do Kodeksu cywilnego wprowadzone zostały m.in. przepisy wyjaśniające pojęcie konsumenta oraz pojęcie przedsiębiorcy, normujące zasady określania firmy przedsiębiorcy, instytucję prokury oraz nowe sposoby zawierania umów. Pewnej modyfikacji uległy także uregulowania odnoszące się do umowy przedwstępnej. Normy prawne regulujące stosunki prawnorodzinne zawarte są w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. W konsekwencji przyjętego przez ustawodawcę założenia jedności prawa cywilnego, prawo rodzinne nie stanowi odrębnej gałęzi prawa, lecz jest częścią prawa cywilnego. Po zmianie ustroju społeczno-gospodarczego istotne zmiany wprowadzone zostały także do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Znowelizowano przepisy dotyczące małżeńskich ustrojów majątkowych oraz ustanowiono dodatkowe przepisy odnoszące się do rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków, a także przepisy o separacji i pieczy zastępczej. Zmieniono również przepisy dotyczące zasad utrzymywania kontaktów rodziców z dziećmi oraz przepisy o przysposobieniu. Zamiarem redaktorów oraz autorów niniejszego tomu Encyklopedii jest przybliżenie czytelnikowi podstawowych pojęć i instytucji prawnych z zakresu prawa cywilnego materialnego. Z założenia zatem objaśnienia poszczególnych haseł są zwięzłe. Koncentrują się one na przedstawieniu istoty omawianego zagadnienia, a niekiedy także wskazują podstawową literaturę, w której Czytelnik znajdzie rozwinięcie interesującej go problematyki.

Zbigniew Kuniewicz Kazimierz Piasecki Bronisław Ziemianin

Strony w kategorii „TOM XVIII - PRAWO CYWILNE”

Poniżej wyświetlono 200 spośród wszystkich 624 stron tej kategorii.

(poprzednia strona) (następna strona)
(poprzednia strona) (następna strona)